• English


• Tekst
• Uitleg


• Beeldarchief


• Bestellingen
• Documenten


• Kunstenaarsteksten


• Roma Publications
• Endless Lowlands
• Gwenneth Boelens

‘Wat denk je, ga je het lezen?’ vroeg mijn vader terwijl hij me naar het station reed.

‘Absoluut niet.’

‘Waarom toch niet?’

‘Ik vind haar vreselijk.’

‘Heb je haar vorige boek wel gelezen?’

‘Ik kan wel wat belangrijkers verzinnen.’

Hij zuchtte. ‘Wat ben je toch blasé. Iedereen is tegenwoordig op zoek naar waar het zogenaamd allemaal écht om gaat.’

‘Ik zou niet weten wat daar verkeerd aan is.’

‘Het is heel bevrijdend om af en toe zo’n lekkere pil te lezen. Je moet voor dat soort dingen openstaan. Anders ga je er juist aan voorbij, het echte, het niet-gemaakte. Stel je voor dat andere mensen de indruk krijgen dat jij zo’n schrijver waardeert!’ Hij snoof. ‘Als je daar niet zo mee bezig zou zijn, dan komen ze er snel genoeg achter.’

‘Daar gaat het helemaal niet om. Het is de sfeer die eromheen hangt. Het ligt er zo dik bovenop. Mensen zo ver proberen te krijgen dat ze een boek kopen om de foto op de kaft, opklopperij vind ik dat. Ik hoef dat boek niet. En ik ga me al helemaal niet verdedigen.’

‘Dat doe je nu toch.’

‘Ja, omdat je me uit de tent lokt.’

‘Dat antwoord had je klaar,’ zei mijn vader, het gesprek besluitend. Ik kon niets meer bedenken om te zeggen, ook al dacht ik daar de hele terugreis over na.

(zondag, 13 oktober 2002)

* * *

Nu ze op papier staan, de zinnen die me benieuwden, ben ik niet onder de indruk. Winogrand zei: “I photograph to find out what something will look like photographed.”

Perspectiefverschuiving. Dat moet zijn waarom mij iets heugt. Maar over sommige dingen kun je niet schrijven.

(vrijdag, 21 januari 2005)

Een sirene loeit van verschillende kanten over de vlakte. Het is onmogelijk vast te stellen waar de bron van het geluid zich bevindt.

– Een minuut, zegt iemand.

Er wordt geschoven, geduwd.

– Liggen blijven.

– Maar ik steek erboven uit.

– Zo’n vaart loopt het niet.

– Hoe kun je dat nou weten?

De laatste duwt andermaal op de anderen in. Men klinkt in.

– Heb je kinderen? vraagt hij aan mij.

Ik knik.

– Wat doen we hier, in godsnaam.

– Hou je kop eens dicht, zegt een ander.

Secondenlang blijft het stil. Instinctief buigen de mannen de hoofden. Ik voel hoe de jongen achter mij het zijne op mijn rug legt. Ik weet niet zeker of ik het me verbeeld, maar zelfs met mijn voorhoofd tegen de zanderige wand van de loopgraaf gedrukt en de ogen stijf dichtgeklemd zie ik een lichtflits. Plotseling gaat er een schok door de grond, de woestijnbodem wordt opgeschud als een laken. Dan worden we overspoeld door een laag gebulder, drukkend, alsof rupsbanden over de loopgraaf heen denderen.

Zonder boven de rand uit te komen open ik mijn ogen. Zand en stof vallen in mijn nek. Ik zie niets, niet eens de wand van de loopgraaf, waar mijn vingers in de dorre kluiten grijpen. Het zand dringt overal naar binnen, mijn neusgaten, mijn oren, de kraag en mouwen van mijn jas. Wanneer ik alleen nog het gesuis van verplaatstend stof hoor, durf ik mijn hoofd iets op te richten. Ik voel een warme wind, warmer dan de woestijnlucht.

– Het komt hierheen, roept de man naast me. Er blijft niets van ons over.

‘Het is niet ver meer,’ zei Parisa verontschuldigend. Ze draaide zich om op haar stoel, waardoor haar gordels los schoten. Ze duwde ze onverschillig opzij. ‘Er is geen enkele taxi waarbij dit werkt.’

‘Is dit een dure buurt?’ vroeg ik.

Ze knikte. ‘Schonere lucht.’

‘Waar wonen de mensen uit jullie vriendenkring?’

‘Verspreid door Teheran. De meeste wonen bij hun ouders, in de buitenwijken.’

‘In de goede buurten.’

Ze haalde haar schouders op. ‘Wat maakt dat uit, als je niet weg kan?’

We sloegen af een smalle straat in en stopten bij een hek. Je kon onder het apartementencomplex doorkijken. Het portaal zag er onderhouden uit. Er stonden auto’s geparkeerd die misschien wel twee generaties nieuwer waren dan het gedeukte witte werkpaard dat ons vanuit het centrum naar het hoger gelegen noorden omhoog had getrokken. Via een buzzer werden we binnengelaten. We namen de lift naar de bovenste etage. Navids kamer lag boven zijn ouderlijk huis, een zolderruimte die grensde aan een plat dak. De deur naar het dak stond open. In de kamer hing vaag de geur van hasj. Navid ontving ons enigszins onaangedaan, maar uit de welwillendheid waarmee hij zijn opname-apparatuur voor ons in gereedheid bracht, sprak een verholen enthousiasme.

‘Nickel, waarom lopen we door dit bos?’

‘Om te kijken waar dit pad naartoe gaat.’

‘Wat hoop je te vinden?’

‘Wat ik hoop? Geen idee. Overblijfselen van een strafkolonie.’

‘Ben je niet bang?’

‘Waarvoor?’

‘Lijken.’

Ik wist waar hij dat idee vandaan had. Een paar dagen terug had ik hem een passage voorgelezen over een massagraf. Het beschreef hoe lijken van een bergwand naar beneden schoven, doordat het uitpuilende graf was opengebarsten. De lichamen waren door de permafrost volledig intact gebleven.

‘Of is dat allemaal al weggehaald,’ vroeg hij.

‘Ik denk het niet.’

Hij bleef staan en richtte zijn camera op het karrenspoor, dat hier vrijwel geheel overgroeid was geraakt. Hij merkte niet dat zijn schoen wegzakte in de modderige grond.

‘Hoop je ergens dat we een massagraf vinden aan het einde van dit pad?’

‘Of ik dat ergens hoop? Wat bedoel je, stiekem, diep van binnen? Jezus, Stefan.’

Ik begon weer te lopen.

‘Zo ver wil je toch niet gaan?’ riep hij.

Ik schudde mijn hoofd. ‘Dat station zijn we allang voorbij. Als we nu iets vinden dan overkomt het ons. We kunnen niet meer terugspoelen. Als je zonodig een documentaire wilt maken, interview jezelf dan eens.’

Hij zweeg.

‘Je weet waarom we hier zijn. Alles wat we doen staat ervan in het teken. We willen ons ergens een voorstelling van maken, door in contact te staan met de plaats waar het is gebeurd. We zijn geen toeristen. We roepen iets aan dat achter het landschap schuilgaat. Anders zou jij toch gewoon een huis-tuin-en-keuken-film maken? Dan zou het nooit in ons opkomen dat de weg waar we net op fietsten vermalen beenderen van dwangarbeiders bevat.’

Achter me hoorde ik de camera dichtklappen. ‘Je bent gewoon bang voor een gevoel van leegte. Altijd geweest.’

‘Een paar dagen geleden liet ik haar voor de verandering de dagelijkse foto maken. Haar handen aarzelden bij het lichtmeten en het instellen van de camera. Het was pijnlijk om te zien hoezeer het apparaat haar in zijn greep hield, maar het was op een of andere manier ook veelzeggend. Waarom weet ik niet, maar ik voelde niet de geringste neiging haar te hulp te schieten. Misschien besefte ik dat ze het alleen moest doormaken, zodat ze zou begrijpen dat ze het beter bij tekenen kon houden.’

Indirecte rede II, 2009

UTE: ‘Dag drie-eenentachtig herinner ik me levendig. Hoewel, het had evengoed een andere dag kunnen zijn. Hij informeerde optimistisch naar mijn tekening. Of hij al af was. Ik reikte hem het blad aan. Hij zei dat het tekening nummer 381 was. Zoveel al? vroeg ik me af. Ik volgde zijn bewegingen terwijl hij naar de stellingkast liep en een van de archiefdozen pakte. Hij klapte hem open en legde het vel bovenop. Hij keek even naar de voorstelling, tilde toen aan één hoek de stapel omhoog en liet de vellen langs zijn duim terugritsen.

‘Ik vroeg hem waarom hij dat deed. Hij begreep niet wat ik bedoelde. Dat opbergen. Dat bijhouden. Hij haalde zijn schouders op en zei dat het niets voorstelde. Ik zei dat het tekenen ook niets voorstelde. Hij antwoordde dat het tekenen de hoofdbezigheid van de expeditie was. Ik schudde mijn hoofd en herinnerde hem eraan dat hij voor het onderzoek iedere dag een foto maakte met de technische camera. Ik zei dat ik daar niet tegenop kon. Toen zei hij: Precies. Maar je doet het toch. Daar kan ík niet tegenop.’

Indirecte rede I, 2008

Dat zij juist een moment koesterde waarin hij een soort spiegel voor haar eigen verlangens was vond ze vreselijk egoïstisch, maar hoezeer ze ook probeerde haar concentratie op een andere versie van Lev te richten, haar gedachten stoven uiteen bij iedere poging. Haar onvermogen zich hem in andere situaties te verbeelden tergde haar, maar ze moest het accepteren. Was ze daarom niet verder naar hem op zoek gegaan, omdat ze zichzelf een beeld wilde besparen? Uit angst dat ze hem zou aantreffen, zodat ze zelfs in haar verbeelding niets meer van hem in leven zou kunnen houden?

Aan de andere kant was wat ze bij de radiotoren gezien had misschien wel een even harde realiteit. De gedachte aan het lijmachtige wak en het ganzendons mengde zich voortdurend met het andere beeld. Het een was bezig het ander te vervangen. Weinig indrukken waren zo: krachtig genoeg om haar de uitweg te ontzeggen. Hoewel ze voldoende had gezien om aan te nemen dat hij er niet meer was, was het niet genoeg om het definitief te aanvaarden. Ze was erin opgesloten.

‘Dit was een ontzettend moeilijk stuk om te schrijven,’ fluisterde hij.

Hauser vermeed het hem aan te kijken. ‘Ja?’

‘Afleiding,’ ging de scenarist door. ‘Heb ik altijd. Films kijken. Foto’s ordenen. Muziek luisteren. De krant lezen. Het is verschrikkelijk.’

Hauser knikte. Hij wist niet waar de scenarist het over had.

‘Het is de verwachting. Het moet memorabel zijn. Een nieuw beeld. Minder mag het niet zijn. Maar door de druk zoek ik steeds de weg van de minste weerstand. Zoiets als dit schrijf ik vanuit mijn ooghoeken, in een paar seconden, tussen de bedrijven door, tussen het koffie zetten en tv kijken in. Het heeft niets meer met concentratie te maken. Alleen maar met versnippering.’

‘Versnippering,’ herhaalde Hauser.

‘Ja. Als modus. In plaats van concentratie. We hebben geen adempauze meer nodig om de indrukken die op ons afkomen te verwerken. Die tijd is achter ons. De overgang van het ene in het andere is naadloos.’

De scenarist staakte zijn monoloog doordat de regisseur afgeleid achterom keek. In de stilte die volgde kon Hauser zich weer op de acteurs richten. De man was blijven liggen terwijl de jongen de donkerte van de loods inliep. Het beeld van het kind dat alleen zijn weg zocht, maakte iets in hem los dat hij niet wist weg te slikken. Het was verpletterend.

‘Stop maar,’ zei de regisseur plotseling. ‘Inpakken.’

Terwijl de hele ploeg zich langzaam in beweging zette, beende hij als eerste naar de deur. Hij viste zijn donkere bril uit zijn borstzak en schudde de poten los.

‘Dank je wel,’ mompelde hij in het voorbijgaan.

‘Dat was...’ begon Hauser, achter hem aan lopend. ‘Dat was...’

‘Dit was eenmalig,’ zei hij bruusk. ‘Ik schrap deze scène. Ik moest het zien om te weten dat het geschrapt kan worden.’

Verdwaasd loop ik het grasveld op en plof neer aan een houten picknicktafel in de schaduw onder de bomen. De bevestiging dat Jacq hier is, op het moment dat ik was opgehouden erin te geloven, slaat me uit het veld. Voor het eerst speelt er een bewustzijn op dat ik hem ben gevolgd als een rechercheur, dat ik mijn neus in zijn zaken steek. Wat doe ik hier? Het is duidelijk dat niemand behoefte heeft aan mijn omineuze toerisme. Wil ik hem confronteren? Nu ik een spoor van hem heb aangetroffen, kan ik mezelf niet langer voorhouden dat ik enkel en alleen wilde weten wat hij in zijn schild voerde, nee, ik wil hem ter verantwoording roepen. Waarom heeft hij mij alleen gelaten, wat is er zo belangrijk, en wat verdient zoveel geheimhouding?

Intussen peuter ik aan de ingekerfde vormen op het tafelblad. Op verschillende plaatsen is met een scherp voorwerp een vierkant aangebracht, dat is opgedeeld in vier kleinere vierkantjes. De vorm treft me als een restant van een tot inkeer gekomen vandaal: van mijn eigen jeugd herinner ik me dat dit de snelste manier is om een hakenkruis weer uit te vlakken. De haken aan elkaar verbinden zodat je slechts een kozijntje overhoudt. Hoe vaak heb ik dat niet moeten doen, geconfronteerd met de vage schaamte die overbleef nadat ik een schooltafel of een wc-deur met het hoekige icoontje had bezoedeld? De vorm slaagde er altijd in mij te schokken, hoewel ik het agressieve lijnenspel met de haken in een stemming van baldadigheid neertekende. Voor mij was het een symbool voor het onzegbare; zo fout om het te laten staan, kon je niet zijn. Maar de sensatie van het overtreden, om mezelf vervolgens te corrigeren, bracht me dicht genoeg bij de grens om te proeven hoe het was om slecht te zijn.

Op het terras stonden vier tuinstoelen die op hun voorpoten tegen de tafel leunden. Een gemetselde windkering. Een groen aangeslagen gastank. Een klein zwembad met een betonnen rand, leeg. Het gazon tussen het terras en het zwembad was niet lang geleden gemaaid. Ze onderhielden het, voor de afwezige. Maar verder dan het gras ging het niet. De molshopen waren slechts genivelleerd. Het was een volmaakte metafoor voor het land: een oppervlakkige orde die van binnenuit werd uitgehold.

Terwijl hij zich geruisloos een weg baande door het struikgewas, bleef het ingelijste portret hem helder voor de geest staan. Alsof het hem nakeek. Dat één enkel beeld, dacht hij, in een oneindige reproductie, een absoluut beeldverbod moest illustreren.

Jaren ben je niet aan zoveel licht blootgesteld. Je herinnert je de eerste keer, toen je zelf nog blanco was en een vrolijk tafereel zich aandiende. Ook dat gebeurde in een onverwachte flits die een lichttekening op je donkere drager brandde. Dat was het begin, 53 jaar geleden, vrijwel meteen gevolgd door een reeks onderdompelingen in een stinkende vloeistof, almaar in het stikdonker. Het beet je uit, deed je opzwellen. Daarna werd je voor het eerst langdurig onder een lamp gehouden. Ze knipten je in gelijke stukjes en klemden je vast in een rechthoekige behuizing, op zo’n manier dat mensen je gefixeerde voorstelling door een raampje in zich op konden nemen zonder dat hun zweterige vingers zich aan je bezondigden.

Vreemd genoeg is de doktershandschoen ditmaal van katoen. Samen met anderen word je onderworpen aan een trage procedure waarbij je van beide kanten door een lichtbaan wordt afgetast. Niets blijft ongezien. Je binnenste wordt blootgesteld, gefragmenteerd en elders gereconstrueerd. Het lijkt erop dat je zelf wordt afgedankt. Naderhand word je terug in de originele staat gebracht, je flinterdunne essentie zonder hechtingen samengevoegd met het raamwerk waar ze uit gelicht zijn. Je voelt je gemangeld; ja dat is het woord, mangelen. Wat is dit voor laboratorium?

Een breuklijn zou je misschien niet eens onderscheiden wanneer je je erop bevindt, terwijl andere plekken een doordringend overgangsgevoel hebben en een soort mentaal vacuüm vormen, onzichtbaar geladen, doordrenkt met geschiedenis. Het bestaan ervan wordt door de zintuigen niet opgemerkt, noch door andere, objectievere mechanismen. Daar, buiten, bergt de natuur langzaam de overblijfselen, ze tegelijk vernietigend en zich erover ontfermend.

Hierbinnen niet. Hier ben ík een van de geborgenen, niet afgeschermd maar nauwlettend in de gaten gehouden, gemonitord. Ieder stukje land is vooraf gepland, nog voordat wij hier neerstreken. Deze plek moest een exacte kopie zijn van onze oorsponkelijke habitat, maar uiteindelijk is het niets meer dan de belichaming van het gebrekkige voorstellingsvermogen van een architect. Misschien is het wel een abstractie van de idee habitat, waarvan alle afzonderlijke ingrediënten weliswaar zijn vertegenwoordigd, maar “vanwege ruimtelijke en financiële begrenzingen” alleen in gereduceerde vorm. De architect zou zich haasten uit te leggen dat alles hier perfect in balans gebracht is, het is nu eenmaal zo dat je met minder parameters meer in de hand kunt houden. Dus ieder element – tot het kleinste korreltje toe – heft een ander op.

‘Ja,’ zei de jongen gretig, toen hij werd aangewezen. ‘Ik vroeg me af of u na deze lezing, waarin u eigenlijk alleen werken heeft afgekraakt als ik zo vrij mag zijn – of er ook nog iets is, kunstenaars, werken, boeken, waar u positief over kunt zijn.’

Dit was voor Averechts de moeilijkst denkbare vraag. Hij stond er alleen voor en zette bij voorbaat een verontschuldigende glimlach op. Waarom had hij zich daar niet op voorbereid? Zijn toehoorders keken hem ineens met oprechte belangstelling aan en sommigen hielden zelfs hun pen in de aanslag. Dat was iedere keer weer een vreemde gewaarwording: dat men juist bij hém, de cynicus die uitmuntte in vlammende betogen die altijd tegen iets gericht waren, die dingen alleen in negatieve zin kon bespreken, zo geïnteresseerd leek in zijn smaak... Alsof iemand die perfect zijn aversie voor dingen onder woorden kon brengen, ook wel aanstekelijk zou kunnen vertellen over wat hij liefhad. Zelf  betwijfelde hij of hij überhaupt iets liefhad.

Omdat zijn stilte de grenzen van de gebruikelijke denkpauze begonnen te overschrijden, ging de jongen verzitten en poogde zijn vraag ruggegraat te geven, alsof zij nog niet legitiem genoeg was geweest.

‘Want, als u zelf ook werk maakt, ik bedoel, u bént beeldend kunstenaar, toch? – dan lijkt het mij moeilijk om niet zoiets te hebben als een positieve drijfveer om op te varen. Iets waar u enthousiast over bent.’

Averechts tikte met zijn koker op de rand van de lessenaar, de koker met opgerolde beelden die door hem, inderdaad, niets minder dan afgefakkeld waren...

Als je wilt kun je huizen in. De beweegruimte strekt zich uit tot verscheidene verdiepingen. Sanitair zul je er niet vinden. Sommige huizen hebben niet eens een voordeur. Je kunt ze alleen vanaf buiten bekijken, maar het ontbreken van een ingang kan je niet beletten je een voorstelling te maken van het interieur.

Ergens in de stad heb je een garage waar je mooie auto’s en motoren kunt opslaan. Op een of andere manier is het nooit moeilijk de toegankelijke huizen of deze garage weer terug te vinden. Als je lang genoeg wacht, rijd je er vanzelf voorbij. Het lijkt wel of de belangrijke en mooie plekken zo zijn bestemd dat ze zich langs die route bevinden, die een vanzelfsprekend onderdeel is van een steeds meer vertrouwde omtrekbeweging.

De verschillende buurten hebben elk een zekere herkenbaarheid. In de straten staan palmbomen, lantarenpalen, verkeerslichten. Wachten op groen licht zou hier alleen absurd zijn. Het is wat dat betreft een bordkartonnen wereld: details lijken zin te hebben, maar dat hebben ze niet.

Tussen ander verkeer zien we af en toe elkaar rijden. We kunnen geen langzamer snelheid aannemen dan de maximale en voelen daar ook helemaal geen behoefte toe. We zijn in deze stad om elkaar dood te maken. Aan de kansen om elkaar iets aan te doen, komt geen einde. De dood is hier een pijnloze, ogenblikkelijk gevolgd door een flits op de spawnpoint van je personage, een flits die je reïncarnatie betekent.

‘Het is jammer dat je er niet kon zijn’, is het eerste wat ik zeg.

‘Ik probeer wèl me er een voorstelling van te maken vanuit hier. Ik hoopte dat jij die kon voeden met enkele details’, grapt hij.

Je iets voorstellen. Ogenblikkelijk schiet mij zijn laatste artikel te binnen dat toevallig over dit onderwerp handelt. Mijn vader beweert daarin dat ‘je iets voorstellen’ bestaat uit het daadwerkelijke verplaatsen in de rol die je zou hebben in de situatie waarvan je probeert je een voorstelling te maken; niet uit een simpele mentale visualisatie of projectie, maar uit een daadwerkelijk ‘aanwezig zijn’ of rollenspel, toneelspel zo je wilt, met als enige beperking dat je niet fysiek aanwezig kunt zijn. Met leeftijd komt de bekwaamheid om steeds beter dit inwendige toneelspel voor je te houden: het ongemerkt spelen.

Ik durf mijn vader niet te zeggen dat dit gesprek, tijdens welk hij zich een voorstelling maakt van mijn situatie, een uitgelezen gelegenheid is om zijn bewering te toetsen. Doet hij ècht inwendig of hij bij mij is? Zal hij, als we gesproken hebben, niet meer hoeven komen? Als hij eens wist hoeveel zijn aanwezigheid, of het nu mentaal is of ook fysiek, voor mij zou betekenen.

• English


• Tekst
• Uitleg


• Beeldarchief


• Bestellingen
• Documenten


• Kunstenaarsteksten


• Roma Publications
• Endless Lowlands
• Gwenneth Boelens