• English (5)


• ← Terug

Een vrouw loopt op de tafel toe. Haar alledaagse kleding verraadt niets over waar we ons bevinden. Op het zwarte bureaublad trekt zij langs een lange liniaal witte lijnen, die samen een raster vormen. Met een borsteltje verwijdert ze het teveel aan krijt. Het zijn nauwkeurige bewegingen, maar ze hebben iets ongedwongens, alsof het de normaalste zaak van de wereld is.

De vrouw plaatst een groot ‘fragment’, het is moeilijk het beter te omschrijven, uit de kist op tafel. Het is een grillig gevormd, plat voorwerp met een zwart-witte fotoprint. Op de bovenzijde is zoiets als een ouderwetse televisieantenne herkenbaar. Naast de tafel staat op een standaard een soort plattegrond: een afbeelding waarbij op een eveneens gerasterde ondergrond ontelbaar veel van deze fragmenten liggen, van bovenaf gefotografeerd. Het zijn grote stukken, zoals de vrouw nu vastheeft, maar ook kleine, ter grootte van een glassplinter. De vrouw kijkt naar deze afbeelding en in de hangende spiegel zien we hoe haar handen beheerst het fragment op het tafelblad schikken.

Ondertussen horen wij een vrouwenstem een Engelstalige tekst voordragen. Het is bijna niet mogelijk het verhaal te volgen, het staat de concentratie in de weg die nodig is om te letten op de handelingen van de vrouw, deze te duiden. De woorden en zinnen komen dan ook als fragmenten binnen. Af en toe vang ik een flard op: “When the crew hoisted me onto the deck of the icebreaker...” Wat daarbij opvalt is dit: bij het vermengen van twee abstracties wint het meest concrete. In dit geval is dat de handeling die de vrouw uitvoert. Hoe abstract deze ook is. Vorm en handeling staan hier tegenover de tekstuele laag.

Nog meer fragmenten worden op het tafelblad geplaatst, maar voor ze dat doet trekt de vrouw eerst de zwart-witte prints los van hun harde onderlaag. Ze legt het onderliggende bloot, zoekt net als wij naar betekenis. Is het de oplossing van een puzzel, of is het de reconstructie – of deconstructie – van het gefotografeerde? “I reminded him that he was the one putting things in order...” Per ongeluk gaat de tl-verlichting in de zaal aan, in de hal lacht een kind, op de schoot van zijn moeder kraait een baby.

De vrouw doet denken aan een archeoloog, die nauwgezet in kaart gebrachte bodemvondsten weer tot een geheel probeert te brengen. Of aan een forensisch deskundige, die een door een bom verwoest voorwerp, of botsplinters, tot een betekenisvol geheel reconstrueert. De handeling verwijst hoe dan ook naar iets rampzaligs, of traumatisch, dat achter ons ligt. “Who wouldn’t need some sense of meaning?” In het publiek laat iemand iets per ongeluk vallen.

Plotseling legt de vrouw har werk neer en is de performance afgelopen.

Zo ook in deze performance, Indirect Speech, die eigenlijk het amalgaam is van twee andere werken. De tekst die werd voorgedragen is een aangepast fragment uit Van Duijvenbodens novelle Plateau (2008). De grillig gevormde stukken die op de tafel worden neergelegd, zijn afkomstig uit Gwenneth Boelens’ installatie A Whole Fragment (2007). In zijn introductie bij de performance zei Van Duijvenboden het al: “Both works are abstracted to obtain a new abstraction”. Geabstraheerde werken die een nieuwe abstractie bewerkstelligen. Terwijl beide werken zélf al behoorlijk abstract zijn. Dat Monica Blok, in de rol van de ‘onderzoekster’, de ogenschijnlijk zinloze handelingen toch een zekere terloopsheid en vanzelfsprekendheid wist te geven, is een prestatie op zich.

Deze eenzame onderzoekster is niet de enige waarheidszoeker in het beeldend werk van Boelens en de teksten van Van Duijvenboden. De hoofdpersonen in Plateau zijn twee wetenschappers die tijdens de Koude Oorlog onderzoek doen in het noordpoolgebied en daar met elkaar spreken over de wens om als wetenschapper een onzichtbare schakel te zijn in het overbrengen van informatie. In het gezamenlijke project Ramble wordt verwezen naar het megalomane onderzoeksproject Biosphere 2, waarbij onderzoekers twee jaar lang in een gesloten, kunstmatig ecologisch systeem verbleven. In het korte verhaal Gedaanteverwisseling (2007) lezen we over de ontdekking in een fotografisch laboratorium van oude negatieven die na restauratie foto’s van dokter Mengele prijsgeven.

Deze personages bevinden zich doorgaans in ongenaakbare omgevingen en situaties: laboratoria, het eeuwige ijs van de poolgebieden, een concentratiekamp, de Koude Oorlog. Ruimten die eerder aangeduid worden, dan gedetailleerd uitgewerkt. Hetzelfde geldt voor de schematisch opgezette personages. Deze kaalgestripte figuren, gezichtsloze stemmen in uitzichtloze omgevingen, dienen slechts één doel: dienen als woordvoerders van abstracte gedachtestromen. Zoals hij één ervan laat zeggen:

De fotografie wordt door beiden gezien als middel, als manier om naar iets te kijken. Het is hen te doen om dit kijkproces: de manier waarop onze blik de wereld stuurt. Hoe innig Boelens en Van Duijvenboden met hetzelfde onderwerp begaan zijn, blijkt wel uit deze citaten uit Plateau, waarin de onderzoekers stellen over hun aanwezigheid in de ijsmassa:

Terwijl Boelens haar studio beziet in de reflectie van de splinters van een kapotgevallen spiegel, droomt Van Duijvenboden van het onpersoonlijke, alziende, objectieve lens-oog van de Hubble dat het heelal inblikt.

De ene aanpak is gegrond in de empirie, de ander in de theorie. Om in onderzoekstermen te blijven spreken, gaat Boelens inductief te werk, terwijl Van Duijvenboden deductief werkt. Dat verschil in aanpak – en daarmee van wereldbeeld – zou kunnen leiden tot een botsing, maar leidt bij Il faut tot een aanscherpende spanning in de samenwerking. Dat de wetenschap, laat staan de kunst, niet in staat is een definitief antwoord te formuleren op de vragen naar de werkelijkheidswaarde ervan, doet er niet toe. Wat telt is de ongebreidelde nieuwsgierigheid en de wil het ongekende en onmogelijke op de juiste manier te bevragen. Dat is wat wetenschap en kunst bindt, en in dit geval ook de verschillende posities die Van Duijvenboden en Boelens innemen.

Raymond Frenken (1977) schrijft over theater, dans en beeldende kunst. Hij is eindredacteur van Kunstbeeld, tijdschrift voor moderne en hedendaagse kunst, en redacteur van Tubelight, tijdschrift voor hedendaagse kunst. Hij studeerde Cultuur- en Wetenschapsstudies aan de Universiteit Maastricht, met (post)moderne filosofie, literatuur en beeldende kunst als aandachtsgebieden.

Dit essay is geschreven ter gelegenheid van de publicatie Fw:8 ‘One Weekend’ (2008).

Bestel hier